Minister generalny Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych, fr. Joachim A. Giermek, listem z dnia 15 listopada 2006, ogłoszonym z klasztoru Świętych Apostołów w Rzymie, zwołał 199 Kapitułę generalną Zakonu. Ma się ona odbyć w Sacro Convento w Asyżu w dniach 15 maja - 20 czerwca 2007 roku. List wskazuje także członków tego zgromadzenia oraz tematy do podjęcia.

          Według obecnych Konstytucji Zakonu (nr 156 § 1), Kapituła generalna posiada i wykonuje najwyższą władzę w całej Rodzinie zakonnej: mianuje władze i urzędy generalne, interpretuje Konstytucje, wydaje prawa i dekrety, formułuje szczegółowe ustawy, weryfikuje w sposób poważny i dogłębny drogę duchową dokonywaną w wierności Regule.

          Celebracja Kapituły generalnej jest dla franciszkanów momentem szczególnym, ponieważ, niejako z założenia, jest ona wyrazem własnego charyzmatu synów św. Franciszka (1181-1226), którzy pragną znaleźć się razem, aby rozważać sprawy Boże, przeżywać radość braterstwa i życia duchowego.

Fr. Tomasz z Celano, który między 1228-1229 rokiem napisał pierwszą biografię św. Franciszka, Życiorys pierwszy, podaje, że uczniowie Świętego,

„Za każdym razem, gdy spotkali się w jakimś miejscu czy na drodze, jak to bywa, tam zaraz zażegał ich bodziec duchowej miłości (…) Byli szczęśliwi, kiedy mogli się spotykać, a jeszcze bardziej, kiedy mogli razem przebywać. Natomiast czymś ciężkim było dla nich oddzielenie od wspólnoty, gorzkim rozwód, przykrą rozłąka” (1Cel 38-39).

W Liście św. Franciszka napisanym do wszystkich braci (na Kapitule Zielonych Świąt 1222 albo 1223 roku) święty Założyciel przypomniał, że źródłami prawdziwego życia duchowego są Eucharystia, szacunek dla Słowa Bożego, nawrócenie, liturgia Boskiego Oficjum odmawiana z oddaniem przed Bogiem oraz pełne zachowywanie Reguły.

          Warto prześledzić, jak te dążenia, właściwe każdej franciszkańskiej Kapitule generalnej, konkretyzowały się na przestrzeni wielowiekowej historii Zakonu.

Pierwsze wielkie spotkanie braterskie i wymiana doświadczeń miało miejsce w 1212 roku, prawdopodobnie około uroczystości Zielonych Świąt (13 maja). Od tamtego czasu do 1216 roku Kapituły odbywały się w Asyżu dwa razy do roku (na Zielone Święta i we wrześniu na święto Michała Archanioła). Poświadcza to dwunastowieczna Relacja trzech towarzyszy (zob. 3Tow 57).

Od 1217 roku Kapituła odbywała się tylko jeden raz w roku na Zielone Święta, nadal w Asyżu. Reguła niezatwierdzona z 1221 roku dokładnie określa w rozdziale osiemnastym:

„Wszyscy bowiem ministrowie krajów leżących za morzem lub za górami powinni się zbierać raz na trzy lata, a inni ministrowie raz na rok, na kapitułę w Zielone Święta w kościele Świętej Maryi w Porcjunkuli, jeśli minister i sługa całego braterstwa nie zarządzi inaczej”.

          Właśnie w 1221 roku – roku powstania Reguły niezatwierdzonej – św. Franciszek celebrował znaną kapitułę „pięciu tysięcy braci”, którzy mieli jako jedyne schronienie szałasy z sitowia albo ze słomianych mat. Okazały i pamiętny obraz tej Kapituły, zwanej kapitułą „namiotów”, podają nam Kwiatki (nr 18):

Dwa lata później Reguła zatwierdzona papieża Honoriusza III ustaliła normę co do Kapituły generalnej: ma się ona odbywać co trzy lata na Zielone Święta i niekoniecznie w Asyżu. Początkowo jeszcze była to norma dość płynna, ponieważ ostateczną decyzję zostawiała uznaniu generała:

„…ministrowie prowincjalni i kustosze niech wybiorą [Ministra generalnego] na kapitule w Zielone Święta. Na tę kapitułę mają się zawsze zbierać razem ministrowie prowincjalni w miej­scu wyznaczonym przez ministra generalnego, i to raz na trzy lata albo rzadziej lub częściej, w zależności od zarządzenia wspomnianego ministra” (Rb 8).

Nowa norma została zastosowana poczynając od kapituły generalnej 1224 roku. Kiedy Zakon osiągnął już pewną zwartość w Europie, uświadomiono sobie potrzebę zmiany charakteru kapituł ze spotkania między braćmi w bardziej formalne i systematyczne zgromadzenie. Od 1221 niezmordowanym ich organizatorem był wikariusz generalny – br. Eliasz z Asyżu.

          Jak już zostało wspomniane, trzyletni okres pomiędzy Kapitułami nie był sztywno respektowany. Wystarczy wymienić daty poszczególnych Kapituł generalnych tamtego czasu: w 1230, 1232, 1233 i potem w 1239, 1240, 1242, 1244.

          Trzeba pamiętać o niektórych ważnych wydarzeniach dla życia i organizacji Zakonu dziejących sie podczas tych pierwszych kapituł.

          Na pierwszej „kapitule”, którą można by nazwać „generalną” w sensie prawnym, a nie tylko „duchowym” i „braterskim” odbytej w 1217 (14 maja, w Zielone Święta), podjęto decyzje o wysłaniu pierwszych braci misjonarzy poza Alpy i na ziemie „Saracenów” (Tunis, Syria, Maroko). Zakon został podzielony na 12 jurysdykcji czy też „prowincji” z przełożonym „ministrem prowincjalny”, który z kolei, na mocy swej władzy, zwoływał „kapituły prowincjalne”.

          Na Kapitule w 1224 roku w związku z wysłaniem pierwszych dziewięciu braci została utworzona Prowincja angielska. Podczas Kapituły odbywanej pod przewodnictwem br. Eliasza w Sacro Convento w Asyżu w 1230 roku miała miejsce podniosłe wydarzenie. Dnia 25 maja zostały uroczyście przeniesione relikwie św. Franciszka z kościoła św. Jerzego (gdzie były tymczasowo złożone), do nowego grobowca wykutego w skale „colle del Paradiso”. Nad nim właśnie została wzniesiona okazała bazylika ku czci Świętego. Kamień węgielny pod nią położył sam papież Grzegorz IX dzień po kanonizacji św. Franciszka (17 lipca 1228).

          Ważną była także Kapituła odbyta w Rzymie w 1239, ponieważ na niej były ogłoszone pierwsze Konstytucje Zakonu (zwane „Antiquae”). One określały, że bez żadnego wyjątku Kapituła generalna winna być odprawiana co trzy lata.

          Z tego wieku należy wspomnieć o jeszcze trzech Kapitułach generalnych. Jedna odbyta w Narbonie w 1260 roku, która promulgowała słynne Konstytucje narbońskie, ułożone przez Ministra generalnego św. Bonawenturę. Druga celebrowana w Pizie w 1263 r., która zatwierdziła nowy życiorys św. Franciszka napisany przez św. Bonawenturę (życiorys większy). Trzecia w Paryżu w 1266 r., która nakazała systematyczne zniszczenie wszystkich wcześniejszych hagiografii św. Franciszka, w tym także tych ułożonych przez Celano, aby zostawić przestrzeń wyłącznie dla bonawenturiańskiej biografii „urzędowej”. Była to Kapituła „legendo-burcza”. Jeden manuskrypt zawierający Życiorys pierwszy Celano, ocalony od zagłady, został odnaleziony dopiero w 1768 przez bollandystów (badaczy i wydawców pism patrystycznych i średniowiecznych), a inny z Życiorysem drugim był odkryty i opublikowany dopiero w 1806 roku przez o. Stefano Rinaldiego, Brata Mniejszego Konwentualnego.

Zatrzymaliśmy się dość długo na Kapitułach generalnych XIII w., ponieważ były to Kapituły „fundamentalne” dla Zakonu i jego organizacji.

O wiekach XIV-XV można powiedzieć m. in. to, że Zakon franciszkański boleśnie odczuł trwającą na Zachodzie wielką schizmę papiestwa (1378-1417). Podobnie jak w Kościele byli „antypapieże” z Awinonu i z Pizy, tak i między franciszkanami byli „antygenerałowie”.

          W latach 1379-1414 w Zakonie franciszkańskim odbyło się 13 Kapituł generalnych uznanych za legalne (kapituły od numeru 65 do 77), wybierając Ministrów generalnych, którzy pozostawali posłuszni papieżowi „rzymskiemu”. Jednak liczne grupy franciszkanów francuskich opowiedziały się po stronie antypapieża z Awinionu, odprawiając 14 innych „Kapituł generalnych” między 1378 a 1416 rokiem w Saragossie i wybierając anty-generałów.

Byli też później antypapieże „pizańscy” i, jako znak kolejnego upadku, dwie kolejne „kapituły generalne” w Rzymie (1411) i w Lozannie (1414), które wyraziły posłuszeństwo antypapieżowi pizańskiemu Janowi XXIII.

          Jedność została osiągnięta wraz z zakończeniem schizmy zachodniej i okazaniem posłuszeństwa rzymskiemu papieżowi Marcinowi V przez prawowitą Kapitułę generalną (78) odbywaną w Mantui w 1418. Należy zanotować, że, na znak uspokojenia umysłów Kapituła w Mantui wybrała na generała o. Antonio Vinittiniego, który wcześniej w dobrej wierze pełnił funkcję generała „pizańskiego”.

          Z XV wieku wspomnijmy jeszcze setną Kapitułę generalną odbywaną w Rzymie w zupełnie nowym konwencie Świętych Apostołów pod przewodnictwem papieża Sykstusa IV, Brata Mniejszego Konwentualnego. W tym samym roku miało miejsce uznanie „uniwersalnego” charakteru klasztoru Świętych Apostołów, mianowanego siedzibą Kurii generalnej Zakonu, który to tytuł i urząd zachował on do dnia dzisiejszego.

          Klasztor Świętych Apostołów powraca na widownię w sobotę 30 maja 1517, w wigilię Zielonych Świąt, kiedy to Bracia Mniejsi Konwentualni, prawnie już oddzieleni od reformy Obserwantów (którzy bullą Ite vos podpisaną dzień wcześniej przez papieża Leona X otrzymali pełną autonomię i prawo wyboru własnego Ministra generalnego), zgromadzili się na swej 113 Kapitule generalnej, aby przystąpić do wyboru ich własnego Ministra generalnego (fr. Antonio Marcello de Petris da Cherso), który, według dyspozycji zawartych we ww. bulli, miał przyjąć tytuł „Mistrza generalnego”. Od tej daty franciszkanie konwentualni i franciszkanie obserwanci mieli celebrować swe Kapituły generalne oddzielnie we własnych domach.

          Klasztor Świętych Apostołów nabrał w tym czasie szczególnego znaczenia, niemal porównywalnego z Sacro Convento w Asyżu. W nim, między 1479 a 1960, zostało odprawionych 45 Kapituł generalnych, najważniejszych dla epoki nowożytnej.

Niektórym z nich przewodniczyli papieże: Sykstus IV (setna Kapituła gen., 1479); Benedykt XIII (Kapituła gen. nr 157, 1725); Benedykt XIV (Kapituły nr 159 w 1741, 160 w 1747, 161 w 1753); Klemens XIII (Kapituły nr: 162 w 1759, 163 w 1765); Klemens XIV (Kapituła gen. nr 164 w 1771).

Właśnie u Świętych Apostołów na Zielone Święta 1617 roku była celebrowana także 142 Kapituła generalna, na której określono, by odtąd Kapituły generalne odbywały się w rytmie sześcioletnim, a nie jak dotąd w trzyletnim. Ta zasada obowiązuje do dnia dzisiejszego. Został wybrany Ministrem generalnym fr. Giacomo Montanariego da Bagnacavallo. Począwszy od tej Kapituły rozpoczęły się prace nad opracowaniem nowych Konstytucji Zakonu, zwanych Konstytucjami urbańskimi, jako że zatwierdzenie uzyskały od papieża Urbana VIII w 1628. Zasadniczo obowiązywały one, wyjąwszy pewne aktualizacje i skróty, aż do nowych Konstytucji zatwierdzonych przez 181 Kapitułę generalną w Asyżu w 1930, która przystosowała je do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 roku.

          Również u Świętych Apostołów odbyła się 164 Kapituła w 1771, która pod przewodnictwem Generała fr. Luigi Maria Marzoniego, zdecydowała o zjednoczeniu z Obserwantów we Francji z Zakonem Braci Mniejszych Konwentualnych. Ci ostatni osiągnęli wówczas maksimum swej świetności osiągając blisko 25.000 zakonników.

          Ostatnia Kapituła generalna z okresu dawnej świetności Zakonu odbyła się w 1789 roku, także u Świętych Apostołów (nr 167). Na Generała wybrano wówczas fr. Giuseppe Maria Medici da Gubbio. Potem nastąpił terror Rewolucji Francuskiej oraz ruiny kasacji napoleońskich: przez ponad 35 lat nie mogły być ogłaszane ani celebrowane Kapituły generalne.

          Rok 1824 był rokiem „zmartwychwstania” – w październiku miała w nim miejsce w Asyżu Kapituła generalna (nr 168). Dzień przed jej rozpoczęciem, 4.X., cenne relikwie ciała św. Franciszka zostały ponownie umieszczone w grobowcu skalnym pod bazyliką niższą (zostały one bowiem tak dobrze ukryte przez br. Eliasza, że przez wieki nie znano miejsca ich spoczynku. Odnaleziono je dopiero 12 grudnia 1818, ku radości Zakonu i całego Kościoła, po 52 nocach ciężkiej pracy drążenia w litej skale). Wtedy właśnie została otworzona nowa krypta podziemna, dzieło architekta Giuseppe Briziego.

          Upadek Państwa Papieskiego i zajęcie Rzymu przez wojska włoskie (20 września 1870), niosąc ze sobą zniesienie zakonów. Znów przeszkodziło to, na kolejne 25 lat, odbywaniu się Kapituł generalnych. Ostatnia Kapituła generalna celebrowana w „papieskim” Rzymie odbyła się u Świętych Apostołów w 1866 (nr 175). Na Kapitułę nr 176 trzeba było czekać do 1891 – odbyła się ona w małym klasztorze-kolegium św. Mikołaja da Tolentino. Ów dom zakonny, skromny w porównaniu z majestatem Sacro Convento czy też Świętych Apostołów, wystarczał jednak do pomieszczenia uczestników kapituły. Zakon Franciszkanów Konwentualnych mocno podupadł po wszystkich minionych nieszczęściach, prześladowaniach i kasatach: w 1889 liczył zaledwie 1481 zakonników, wobec 6500 Obserwantów i 7600 Kapucynów.

          Upłynęło jeszcze 13 lat bez Kapituł aż do1904 (nr 177). Był to ostatni okres zastoju, od którego zaznacza się ożywienie i rozwój zakonu. Uwidocznił się on w fundacji wielu kolegiów przeznaczonych do formacji młodych powołań w różnych Prowincjach (od 1919), obchodach 700-lecia śmierci św. Franciszka (1926), powrocie braci do regionów dawno utraconych (Hiszpania, 1905; Anglia, 1907; Syria, 1911; Francja i Ameryka Łacińska, 1947); otwarciu misji w Chinach w 1924 r., w Zambii w 1930 r., w Indonezji w 1937 r., w Albanii w 1940 r.; w działalności św. Maksymiliana Kolbego w Niepokalanowie, w Miastach Niepokalanej w Polsce i w jego misji w Japonii od 1930 r. Z łaski Bożej przyczyniło się to do prawdziwego współczesnego odrodzenia, w którym liczba zakonników się potroiła i na nowo stało się możliwe regularne obchodzenie Kapituł generalnych.

          Spośród ostatnich chcemy wspomnieć Kapitułę z roku 1984, która mogła zebrać owoce piętnastu lat intensywnej pracy służącej ułożeniu nowych Konstytucji zakonu, uwzględniających wskazania i ducha Soboru Watykańskiego II oraz normy nowego Kodeksu Prawa Kanonicznego, ogłoszonego przez papieża Jana Pawła II 25 stycznia 1983.

          To krótkie i istotne wspomnienie historyczne Kapituł generalnych na przestrzeni wieków pozwala wsłuchać się z większą świadomością w słowa obecnego Ministra generalnego, który zwołał 199 Kapitułę:

          „Najdrożsi Bracia, Kapituła… jest czasem braterskiego spotkania, wymiany doświadczeń, wzajemnym ubogaceniem: obecność tylu braci o różnej kulturze [ma ich być 97], pochodzących z różnych stron świata zwiększa poczucie rodziny, a zarazem pokazuje jak ten sam charyzmat może być przeżywany w odmiennych formach. (…) Kapituła ma za zadanie planować drogę Zakonu w najbliższych sześciu latach, wybierając nowy Zarząd i wytyczając linie działania. Te cele, właściwe każdej kapitule generalnej, stają się jeszcze bardziej pobudzające poprzez fakt, że najbliższa Kapituła wypada pośród celebracji VIII Stulecia Źródeł Franciszkanizmu: cały Zakon, poprzez Kapitułę, czuje się wezwany do nawrócenia i do odnalezienia porywu i żywotności swoich początków”.

Fr. LIBERALE GATTI